Lời mở đầu và cách sử dụng cẩm nang

Trong chăn nuôi cầy hương, người nuôi thường chỉ nghĩ đến bệnh khi con vật đã bỏ ăn, tiêu chảy hoặc chết. Lúc đó thiệt hại đã xảy ra: cầy con chết hàng loạt, cầy mẹ mất sữa, cầy giống sụt cân, chi phí thuốc tăng, còn uy tín của trại thì giảm. Kinh nghiệm của hầu hết các mô hình nuôi động vật đều cho thấy một điều rất đơn giản: một đồng bỏ ra để phòng bệnh tiết kiệm được nhiều đồng chi cho chữa bệnh.

Cẩm nang này được viết để người nuôi, từ người mới bắt đầu đến trại có quy mô vài trăm con, có thể xây dựng một quy trình phòng bệnh bài bản: từ thiết kế chuồng, nhập giống, cách ly, dinh dưỡng, vệ sinh khử trùng, cho đến việc dùng các nhóm thuốc phòng như sát trùng, tẩy giun sán, vitamin khoáng, men tiêu hóa và vấn đề vaccine.

Có ba lưu ý quan trọng trước khi đọc tiếp.

Thứ nhất, về thuốc và liều lượng. Cầy hương là động vật hoang dã được thuần hóa một phần, chưa có nhiều nghiên cứu dược lý riêng cho loài này như với chó, mèo hay gia súc. Rất nhiều loại thuốc mà trại đang dùng thực chất là thuốc của chó, mèo hoặc gia súc được bác sĩ thú y quy đổi theo kinh nghiệm. Vì vậy cẩm nang này mô tả nhóm thuốc, mục đích dùng và nguyên tắc sử dụng, nhưng không đưa ra liều lượng cụ thể bằng số cho từng loại thuốc. Liều dùng phải do bác sĩ thú y quyết định dựa trên cân nặng, độ tuổi, tình trạng sinh lý và sản phẩm cụ thể bạn đang có.

Thứ hai, về tính tham khảo của số liệu. Các con số về sinh học (tuổi thành thục, thời gian mang thai, số con mỗi lứa, nhiệt độ thích hợp…) trong tài liệu mang tính tham khảo trung bình. Điều kiện nuôi, giống và vùng miền khác nhau sẽ cho kết quả khác nhau, nên hãy dùng chúng như mốc để theo dõi, không phải quy tắc cứng.

Thứ ba, về pháp lý. Cầy hương là động vật hoang dã. Việc nuôi, mua bán, vận chuyển phải tuân theo quy định về quản lý động vật rừng và về thú y. Phần pháp lý được trình bày ở mục riêng ngay bên dưới.

Cẩm nang chia làm bốn khối lớn:

• Khối A – Nền tảng: hiểu cầy hương, hiểu vì sao bệnh xảy ra, pháp lý, chuồng trại.
• Khối B – Quy trình an toàn sinh học: nhập giống, cách ly, kiểm soát người ra vào, dụng cụ, xử lý xác chết và chất thải.
• Khối C – Dinh dưỡng, vệ sinh và các nhóm thuốc phòng.
• Khối D – Lịch phòng bệnh theo giai đoạn và theo mùa, nhận diện bệnh sớm, hồ sơ, chi phí, an toàn cho người nuôi và câu hỏi thường gặp.

KHỐI A – NỀN TẢNG

1. Hiểu đúng về cầy hương để phòng bệnh đúng

1.1. Đặc điểm sinh học liên quan đến sức khỏe

Cầy hương thuộc họ Cầy (Viverridae), là loài ăn tạp thiên về ăn thịt, hoạt động chủ yếu về đêm, sống đơn độc hoặc theo cặp ngoài tự nhiên. Một số đặc điểm sinh học có ảnh hưởng trực tiếp đến cách phòng bệnh:

Hoạt động về đêm. Ban ngày cầy thường ngủ, ẩn nấp ở nơi tối và kín. Nếu chuồng không có chỗ trú ẩn tối, con vật bị stress kéo dài, giảm miễn dịch. Nếu chuồng ồn ào, nhiều người qua lại ban ngày, tình trạng stress càng nặng.

Nhạy cảm với tiếng động và sự xáo trộn. Cầy hương nhút nhát. Những thay đổi đột ngột như chuyển chuồng, thay thức ăn, có người lạ, tiếng máy móc đều có thể khiến con vật bỏ ăn vài ngày. Bỏ ăn kéo dài là cánh cửa mở cho bệnh tật.

Đánh dấu lãnh thổ bằng mùi. Cầy hương có tuyến mùi và thường dùng phân, nước tiểu, dịch tuyến để đánh dấu. Điều này khiến chuồng có mùi đặc trưng, nhưng nếu mùi nồng bất thường (do ẩm, phân tích tụ) thì đó là dấu hiệu chuồng đang mất vệ sinh, khí amoniac tăng, ảnh hưởng đường hô hấp.

Ăn tạp. Thức ăn đa dạng gồm thịt, cá, trứng, côn trùng, trái cây, rau củ. Sự đa dạng này tốt cho dinh dưỡng nhưng cũng làm tăng nguy cơ nhiễm khuẩn và ký sinh trùng từ nhiều nguồn thức ăn khác nhau.

Thời gian sinh sản và nuôi con. Cầy cái thường thành thục sinh dục vào khoảng cuối năm đầu đời hoặc đầu năm thứ hai, thời gian mang thai khoảng hai tháng rưỡi đến ba tháng, mỗi lứa thường vài con, có thể đẻ một đến hai lứa mỗi năm tùy điều kiện. Giai đoạn mang thai, đẻ và nuôi con là lúc cơ thể mẹ yếu nhất, cầy con cũng dễ chết nhất, nên phải có kế hoạch phòng bệnh riêng cho giai đoạn này.

1.2. Vì sao cầy hương nuôi nhốt dễ mắc bệnh hơn ngoài tự nhiên

Ngoài tự nhiên, cầy hương sống phân tán, ít tiếp xúc với phân của nhau, tự chọn thức ăn và nơi ở. Khi nuôi nhốt, con vật mất đi các lợi thế đó:

• Mật độ cao hơn: mầm bệnh lây nhanh hơn.
• Tiếp xúc với phân và nước tiểu của chính mình: ký sinh trùng đường ruột tích lũy, vòng đời khép kín.
• Thức ăn do người cấp: nếu thức ăn không sạch, mất cân đối thì bệnh tiêu hóa và thiếu chất xuất hiện.
• Stress: bị nhốt, thiếu không gian, thiếu nơi ẩn nấp, bị người tiếp xúc nhiều.
• Khí hậu chuồng: ẩm, nóng, bí hoặc lạnh, gió lùa mà con vật không tự tránh được.

Nói cách khác, hầu hết bệnh của cầy nuôi là bệnh do quản lý. Nếu quản lý tốt ba yếu tố gồm chuồng, thức ăn nước uống và mật độ cùng mức độ stress, người nuôi đã phòng được phần lớn các bệnh thường gặp.

1.3. Tam giác bệnh tật

Trong thú y có một mô hình dễ nhớ gọi là tam giác bệnh tật: bệnh chỉ xảy ra khi có đủ ba yếu tố cùng lúc.

1. Mầm bệnh: vi khuẩn, virus, ký sinh trùng, nấm.
2. Vật chủ nhạy cảm: con cầy yếu, stress, thiếu dinh dưỡng, chưa có miễn dịch.
3. Môi trường thuận lợi: chuồng ẩm bẩn, nóng lạnh thất thường, mật độ cao.

Muốn phòng bệnh, ta cắt đứt ít nhất một cạnh của tam giác này. Thực tế, ta tác động lên cả ba:

• Giảm mầm bệnh: vệ sinh, khử trùng, cách ly, xử lý chất thải, kiểm soát nguồn thức ăn.
• Tăng sức đề kháng của vật chủ: dinh dưỡng đầy đủ, giảm stress, tẩy ký sinh trùng, dùng vaccine khi có chỉ định thú y.
• Cải thiện môi trường: chuồng khô thoáng, nhiệt độ ổn định, mật độ hợp lý.

2. Cơ sở pháp lý và trách nhiệm của người nuôi

Phần này rất quan trọng vì liên quan đến việc trại hoạt động hợp pháp và bán hàng ổn định.

2.1. Cầy hương là động vật rừng

Cầy hương thuộc nhóm động vật hoang dã. Ở Việt Nam, nuôi động vật rừng thông thường phải tuân theo các quy định về lâm nghiệp và quản lý động vật rừng; người nuôi thường phải đăng ký cơ sở nuôi với cơ quan kiểm lâm có thẩm quyền, được cấp mã số cơ sở và lập sổ theo dõi nguồn gốc, số lượng, nhập, xuất, sinh sản, tử vong. Quy định cụ thể thay đổi theo từng thời kỳ nên bạn cần cập nhật văn bản mới nhất từ Chi cục Kiểm lâm và cơ quan thú y địa phương trước khi mở rộng quy mô hoặc bán ra ngoài tỉnh.

2.2. Quy định về thú y

Ngoài lâm nghiệp, hoạt động chăn nuôi còn chịu sự quản lý của cơ quan thú y về phòng chống dịch bệnh, kiểm dịch khi vận chuyển, vệ sinh thú y và xử lý động vật chết. Một số điểm người nuôi cần nắm:

• Báo cáo dịch bệnh: khi có động vật chết bất thường, nhiều con cùng có triệu chứng, cần báo thú y địa phương, không tự ý bán chạy hoặc vứt xác.
• Kiểm dịch vận chuyển: khi bán cầy giống sang tỉnh khác, cần giấy tờ nguồn gốc và giấy kiểm dịch theo quy định.
• Sử dụng thuốc thú y: chỉ dùng thuốc có số đăng ký lưu hành, mua từ cơ sở bán thuốc thú y hợp pháp, lưu hóa đơn.

2.3. Vì sao tuân thủ pháp lý cũng là phòng bệnh

Một trại có sổ sách rõ ràng, nguồn giống minh bạch, lịch sử thuốc và tiêm phòng đầy đủ sẽ:

• Dễ truy vết khi có dịch, khoanh vùng nhanh.
• Dễ chứng minh chất lượng với khách mua giống, đây cũng là lợi thế bán hàng.
• Tránh rủi ro bị xử phạt hoặc bị tịch thu khi kiểm tra.

3. Chuồng trại: tuyến phòng thủ đầu tiên

Chuồng trại là yếu tố quyết định phần lớn sức khỏe đàn. Chuồng tốt giảm bệnh hô hấp, tiêu hóa, ngoài da, giảm stress và giúp vệ sinh dễ dàng.

3.1. Chọn vị trí xây chuồng

• Xa khu dân cư đông đúc, xa đường lớn ồn ào, tránh tiếng động và khói bụi.
• Cao ráo, thoát nước tốt, không bị ngập úng mùa mưa.
• Cách xa chuồng gia súc, gia cầm khác, đặc biệt chuồng chó mèo và gia cầm vì có thể lây bệnh chéo.
• Có nguồn nước sạch ổn định.
• Có lối đi riêng cho xe chở thức ăn và xe vận chuyển phân, tránh đi chéo qua nhau.
• Hướng chuồng: ưu tiên hướng tránh nắng chiều gay gắt và gió lạnh mùa đông, đón gió mát mùa hè.

3.2. Kết cấu chuồng

Tùy mô hình mà chuồng có thể là dãy chuồng lồng sắt nâng cao hoặc ô chuồng xây có sân chơi. Dù theo kiểu nào, cần chú ý các nguyên tắc sau.

Nền chuồng. Nền phải dễ vệ sinh và khô nhanh. Nền xi măng có độ dốc nhẹ về phía rãnh thoát nước, bề mặt không quá trơn để cầy không bị trượt ngã, nhưng cũng không quá nhám gây trầy chân. Với chuồng lồng nâng cao, lưới đáy cần có kích thước mắt lưới phù hợp: đủ nhỏ để chân không bị kẹt, đủ thoáng để phân lọt xuống khay hứng.

Mái và tường. Mái che kín mưa nắng, có độ cách nhiệt tốt. Mái tôn nên có lớp chống nóng hoặc trần; mái ngói hay mái lợp có lớp cách nhiệt giúp chuồng mát hơn. Tường hoặc vách che gió lùa nhưng vẫn phải có cửa thông gió.

Thông gió. Khí amoniac từ phân và nước tiểu là kẻ thù thầm lặng của đường hô hấp. Chuồng phải thoáng đủ để mùi không tích tụ. Nếu bước vào chuồng mà thấy cay mắt, hắt hơi, thì cầy trong chuồng đang chịu mức khí độc cao hơn nhiều so với bạn. Cần tăng thông gió, giảm mật độ hoặc tăng tần suất dọn phân.

Ánh sáng. Cầy hoạt động về đêm nên cần có góc tối. Ánh sáng ban ngày vừa phải, không chiếu thẳng gay gắt. Tránh dùng đèn sáng liên tục suốt đêm trong khu nuôi.

Hộp trú ẩn và ổ đẻ. Mỗi ô chuồng cần có ít nhất một hộp hoặc hốc tối để cầy ẩn nấp. Với cầy cái sắp đẻ, chuẩn bị ổ đẻ riêng, kín, khô, dễ lấy ra rửa. Ổ đẻ bằng gỗ ép hoặc nhựa cứng nên được vệ sinh và phơi nắng trước và sau mỗi lứa.

Máng ăn, máng uống. Làm bằng vật liệu dễ rửa như inox hoặc nhựa cứng, gắn cố định để không bị đổ. Đặt cao hơn mặt nền để hạn chế phân và nước tiểu bắn vào. Không đặt máng nước ngay dưới chỗ cầy hay đi vệ sinh.

3.3. Mật độ nuôi

Mật độ quá cao gây stress, cắn nhau, lây bệnh và ô nhiễm chuồng nhanh. Nguyên tắc chung:

• Cầy giống sinh sản: thường nuôi theo cặp hoặc nuôi riêng từng con trong ô, nhất là giai đoạn mang thai và nuôi con. Không dồn nhiều cầy cái sắp đẻ chung một ô.
• Cầy hậu bị: nuôi theo nhóm nhỏ cùng độ tuổi, cùng cỡ, theo dõi dấu hiệu cắn nhau.
• Cầy con sau cai sữa: nuôi theo lứa, chia nhóm nhỏ, tránh dồn lứa lớn nhỏ vào một chỗ.
• Cầy thương phẩm: mật độ vừa phải để đảm bảo mỗi con có chỗ nằm và tiếp cận máng ăn.

Dấu hiệu mật độ quá cao: cầy cắn nhau, có con bị loại khỏi máng ăn và gầy dần, chuồng nhanh bẩn, mùi nồng, nhiều con bị bệnh ngoài da.

3.4. Hệ thống thoát nước và xử lý chất thải

• Rãnh thoát nước có độ dốc, dễ cọ rửa, dẫn về hố xử lý hoặc bể lắng, không để nước thải chảy ra mương chung.
• Khu chứa phân đặt xa chuồng, có che mưa, có thể ủ phân để giảm mầm bệnh trước khi dùng bón cây.
• Tuyệt đối không để phân tồn đọng dưới chuồng nhiều ngày vì đây là môi trường tuyệt vời cho ruồi, vi khuẩn và trứng ký sinh trùng.

3.5. Kiểm soát côn trùng và động vật gây hại

Chuột, gián, ruồi, muỗi, chim hoang là các trung gian truyền bệnh. Cần:

• Lưới chắn côn trùng ở cửa thông gió.
• Bẫy hoặc bả chuột đặt đúng chỗ, tránh để cầy ăn nhầm.
• Giữ thức ăn trong thùng kín, dọn thức ăn thừa kịp thời.
• Không để chó mèo nhà hoặc động vật hoang vào khu nuôi vì chúng có thể mang bệnh truyền nhiễm sang cầy.

KHỐI B – QUY TRÌNH AN TOÀN SINH HỌC

An toàn sinh học (biosecurity) là tập hợp các biện pháp ngăn mầm bệnh xâm nhập vào trại và ngăn bệnh lây lan trong trại. Đây là phần mà nhiều trại nhỏ bỏ qua nhất, nhưng cũng là phần mang lại hiệu quả phòng bệnh cao nhất với chi phí thấp.

4. Nguyên tắc ba vùng: sạch, đệm và bẩn

Hãy chia trại thành các vùng và quản lý lối đi một chiều:

• Vùng ngoài (bẩn): cổng, khu đậu xe, khu nhận hàng, khu bán hàng cho khách.
• Vùng đệm: khu thay đồ, khử trùng, kho thức ăn, kho dụng cụ.
• Vùng nuôi (sạch): các dãy chuồng.

Người và dụng cụ chỉ đi theo hướng từ vùng sạch ra vùng bẩn, hoặc từ vùng ít nguy cơ sang vùng nhiều nguy cơ. Ví dụ: chăm cầy con khỏe trước, chăm cầy đang bệnh hoặc khu cách ly sau cùng. Không đi ngược lại trong cùng một ca làm việc.

4.1. Cổng và hố khử trùng

Đặt hố hoặc khay khử trùng ở cổng cho xe và người đi chân, dung dịch phải được thay đều đặn theo hướng dẫn của sản phẩm vì dung dịch để lâu sẽ mất tác dụng, nhất là khi có nhiều bùn đất và rác. Hố khử trùng chỉ phát huy tác dụng khi giày dép sạch bùn đất trước khi bước qua, nên cần có chỗ rửa giày hoặc dùng ủng riêng của trại.

4.2. Người ra vào trại

• Hạn chế tối đa khách tham quan vào khu chuồng. Nếu khách mua giống, nên cho xem ở khu tiếp khách hoặc khu bán hàng riêng, tách khỏi khu nuôi chính.
• Người được vào khu nuôi phải thay quần áo, ủng của trại, rửa tay sát trùng, đeo khẩu trang và găng tay khi cần.
• Không cho người vừa đến trại chăn nuôi khác hoặc chợ động vật vào khu nuôi trong cùng ngày.
• Ghi sổ khách: ai vào, ngày giờ, lý do. Khi có dịch, sổ này giúp truy vết.

4.3. Dụng cụ và phương tiện

• Mỗi dãy chuồng hoặc mỗi khu có bộ dụng cụ riêng (chổi, xẻng, xô, dụng cụ bắt giữ). Đặc biệt, khu cách ly và khu cầy con dùng dụng cụ riêng hoàn toàn.
• Dụng cụ trước khi đưa từ khu này sang khu khác cần rửa sạch và khử trùng.
• Xe vận chuyển cầy giống, xe chở thức ăn vào trại phải được phun khử trùng, nhất là gầm và bánh xe.
• Lồng bắt giữ, lồng vận chuyển: rửa sạch, khử trùng, phơi khô sau mỗi lần dùng, tuyệt đối không dùng chung giữa cầy khỏe và cầy bệnh.

4.4. Nguyên tắc cùng vào cùng ra theo khu

Với nhóm cầy con và cầy thương phẩm, nếu điều kiện cho phép, áp dụng nguyên tắc cùng vào cùng ra theo từng dãy chuồng: cả dãy cùng nhập, cùng xuất, sau đó dọn sạch, khử trùng và để trống chuồng một thời gian trước khi nhập lứa mới. Cách làm này cắt vòng lây bệnh từ lứa cũ sang lứa mới rất hiệu quả.

5. Chọn giống và nhập giống an toàn

Một trong những con đường chính để mầm bệnh vào trại là mua con giống mang bệnh. Một con cầy trông khỏe mạnh nhưng đang ủ bệnh hoặc mang trùng có thể lây cho cả đàn.

5.1. Nguyên tắc chọn nguồn giống

• Ưu tiên trại giống có hồ sơ rõ ràng, có nguồn gốc cầy bố mẹ, có lịch sử phòng bệnh.
• Tránh mua cầy bắt từ tự nhiên hoặc nguồn không rõ ràng, vì rủi ro bệnh và vi phạm pháp luật cao.
• Hỏi rõ trại bán đã tẩy giun sán chưa, đã dùng vaccine nào chưa, đàn có từng bị dịch không.
• Nếu có thể, đến xem trại, quan sát điều kiện nuôi và tình trạng chung của đàn.
• Không mua giống từ nhiều nguồn trong cùng một đợt nếu không thể cách ly riêng từng nguồn.

5.2. Tiêu chí chọn con giống khỏe

Khi xem từng con, quan sát:

• Dáng vẻ và hoạt động: nhanh nhẹn, cảnh giác, không lờ đờ, không ủ rũ ở góc chuồng.
• Mắt: sáng, trong, không đỉa dịch, không có ghèn bết.
• Mũi: khô ráo, mát, không chảy dịch.
• Lông: mượt, dày, không rụng thành mảng, không có vảy hoặc đóng ghẻ.
• Thể trạng: cân đối, không quá gầy, xương sống không lộ rõ, bụng không quá phình.
• Phân: thành khuôn hoặc mềm vừa, không lỏng nhớt, không lẫn máu. Nhìn hậu môn xem có dính phân hay không.
• Chân và dáng đi: không khập khiễng, không sưng khớp.
• Răng, miệng: không loét, không chảy dãi bất thường.
• Cầy con: bụng no, da căng, ấm, tiếng kêu khỏe.

5.3. Vận chuyển giống

Vận chuyển là lúc cầy stress cao và miễn dịch giảm, dễ phát bệnh sau khi về trại. Một số nguyên tắc:

• Dùng lồng chắc chắn, thoáng, có che tối một phần, không nhồi quá nhiều con.
• Chọn thời điểm mát (sáng sớm hoặc chiều tối), tránh nắng nóng.
• Hạn chế dừng, xóc mạnh và tiếng ồn.
• Không cho ăn quá no trước khi vận chuyển để giảm nôn và tiêu chảy; cho uống nước đầy đủ.
• Có đủ giấy tờ nguồn gốc và kiểm dịch theo quy định.

5.4. Quy trình cách ly con mới nhập

Đây là bước bắt buộc, không thương lượng.

Địa điểm cách ly: khu riêng, cách xa khu nuôi chính, có dụng cụ, ủng, người chăm sóc riêng (hoặc chăm sau cùng).

Thời gian cách ly: tối thiểu khoảng hai đến ba tuần; nếu điều kiện cho phép, kéo dài tới bốn tuần với đàn có giá trị cao. Thời gian này đủ để nhiều bệnh ủ bệnh kịp biểu hiện.

Việc cần làm trong thời gian cách ly:

1. Ngày đầu: để cầy nghỉ ngơi, yên tĩnh, có nước sạch, thức ăn dễ tiêu. Không cố cho ăn nhiều ngay. Có thể bổ sung điện giải và vitamin theo chỉ định thú y để giảm stress sau vận chuyển.
2. Theo dõi hằng ngày: ăn uống, phân, mắt mũi, dáng đi, thân nhiệt khi nghi ngờ. Ghi chép từng con.
3. Cân và ghi cân nặng ngay khi nhập và sau mỗi vài ngày để phát hiện sụt cân sớm.
4. Tẩy giun sán và xử lý ngoại ký sinh theo chỉ định thú y, thường làm trong tuần đầu hoặc theo lịch bác sĩ đề xuất.
5. Xét nghiệm hoặc khám lâm sàng nếu có thể, nhất là với đàn giống đầu tư lớn.
6. Chủng ngừa theo tư vấn thú y (xem mục vaccine bên dưới), thường sau khi con vật đã ổn định, không tiêm khi đang yếu hoặc đang bệnh.
7. Quyết định chuyển đàn: chỉ chuyển sang khu nuôi chính khi hết thời gian cách ly, không có dấu hiệu bệnh, ăn uống, phân bình thường và tăng cân ổn định.

Nếu có con bệnh trong thời gian cách ly: tách riêng, xử lý, và tính lại thời gian cách ly cho cả nhóm cùng lô tính từ ngày con bệnh cuối cùng hồi phục, vì cả nhóm có thể đã tiếp xúc.

5.5. Nhập một lô giống mới vào đàn cũ: những sai lầm thường gặp

• Cho cầy mới vào chuồng chung ngay vì thấy trông khỏe.
• Dùng chung dụng cụ giữa khu cách ly và khu chính.
• Cách ly quá ngắn vì sợ tốn chi phí.
• Nhập nhiều lô khác nguồn rồi gộp chung.
• Không ghi chép nên khi có bệnh không biết con nào, lô nào.

KHỐI C – DINH DƯỠNG, VỆ SINH VÀ CÁC NHÓM THUỐC PHÒNG

6. Dinh dưỡng và nước uống: nền tảng của miễn dịch

Một con cầy được ăn đủ chất, đúng cách có hệ miễn dịch tốt hơn rõ rệt, ít bệnh tiêu hóa, lông đẹp, sinh sản ổn định và cầy con khỏe. Ngược lại, thiếu hoặc thừa dinh dưỡng, thức ăn bẩn là nguyên nhân hàng đầu của tiêu chảy, thiếu máu, còi cọc và giảm khả năng chống bệnh.

6.1. Nguyên tắc chung

• Đa dạng nhưng ổn định. Cầy hương ăn tạp, nên khẩu phần cần kết hợp nguồn đạm (thịt, cá, trứng, côn trùng), nguồn chất xơ và vitamin (trái cây, rau củ) và một ít nguồn tinh bột. Tỷ lệ cụ thể cần điều chỉnh theo giai đoạn và theo hướng dẫn của người có chuyên môn về dinh dưỡng vật nuôi.
• Giờ ăn cố định. Vì cầy hoạt động về đêm, nên cho ăn vào cuối chiều hoặc đầu tối, đúng giờ mỗi ngày để dạ dày quen nhịp.
• Lượng ăn vừa đủ. Cho ăn thừa khiến thức ăn thừa ôi thiu trong chuồng, cho ăn thiếu khiến con yếu cạnh tranh nhau. Quan sát lượng thừa mỗi sáng để điều chỉnh.
• Thay đổi từ từ. Khi đổi loại thức ăn, phải trộn dần trong khoảng một tuần để hệ tiêu hóa thích nghi, vì đổi đột ngột là một trong những nguyên nhân phổ biến gây tiêu chảy.
• Không cho ăn đồ ôi thiu, mốc, hoặc đồ ăn thừa của người có nhiều muối, gia vị, dầu mỡ.

6.2. Nguồn thức ăn và an toàn thực phẩm

Thức ăn là con đường đưa mầm bệnh vào chuồng. Cần kiểm soát từng nguồn.

Thịt, cá, nội tạng. Chỉ dùng nguồn tươi, rõ nguồn gốc. Thịt sống có nguy cơ mang vi khuẩn (Salmonella, E. coli) và ký sinh trùng. Nếu cho ăn thịt, cần nấu chín hoặc ít nhất xử lý đúng cách (ví dụ cấp đông sâu trước khi dùng) theo tư vấn của thú y. Không dùng thịt của động vật chết bệnh, không rõ nguyên nhân. Cá nước ngọt sống có thể mang sán, nên cần xử lý nhiệt.

Trứng. Dùng trứng tươi, ưu tiên nấu chín. Trứng vỡ, trứng hỏng không cho ăn.

Côn trùng. Dế, nhộng, sâu mọt là nguồn đạm tốt nhưng phải từ cơ sở nuôi sạch, không dùng côn trùng bắt ngoài tự nhiên vì có thể mang thuốc trừ sâu hoặc ký sinh trùng.

Trái cây, rau củ. Chuối, đu đủ, xoài, ổi, táo và các loại củ mềm thường được dùng. Rửa sạch, bỏ phần dập nát, cắt vừa ăn. Tránh trái cây ngâm thuốc bảo quản, tránh trái cây quá chín lên men có thể gây rối loạn tiêu hóa.

Thức ăn công nghiệp. Có thể dùng thức ăn hạt cho động vật ăn thịt hoặc thức ăn hỗn hợp nếu được thú y hoặc chuyên gia dinh dưỡng tư vấn phù hợp, chọn sản phẩm còn hạn, bảo quản khô ráo, không mốc.

Thức ăn sống tự trộn. Nếu tự phối trộn, cần ghi lại công thức, nguồn nguyên liệu và theo dõi phản ứng của đàn, vì thiếu cân đối khoáng chất (đặc biệt canxi và photpho) là lỗi rất hay gặp.

6.3. Khẩu phần theo giai đoạn (nguyên tắc định hướng)

Cầy con theo mẹ. Giai đoạn đầu sống bằng sữa mẹ, sau đó tập ăn thức ăn mềm. Đảm bảo cầy mẹ ăn đủ dinh dưỡng và đủ nước để có sữa. Khi tập ăn dặm, cho thức ăn mềm, dễ tiêu, chia nhiều bữa nhỏ, theo dõi phân để phát hiện sớm rối loạn tiêu hóa.

Cầy con sau cai sữa. Đây là giai đoạn dễ tiêu chảy, dễ còi do chuyển từ sữa sang thức ăn. Nên chia nhóm nhỏ, cho ăn nhiều bữa nhỏ, tránh thay đổi thức ăn và môi trường cùng lúc (vì stress cộng dồn).

Cầy hậu bị. Cần đủ đạm và khoáng để phát triển khung xương, nhưng không để quá béo vì béo phì làm giảm khả năng sinh sản. Theo dõi cân nặng định kỳ để điều chỉnh.

Cầy giống nuôi vỗ (chuẩn bị phối). Tăng chất lượng khẩu phần, bổ sung vitamin và khoáng theo tư vấn để cải thiện thể trạng và chất lượng sinh sản.

Cầy cái mang thai. Nhu cầu năng lượng và khoáng tăng dần, đặc biệt ở giai đoạn cuối. Chia nhỏ bữa vì bụng chứa thai to, dạ dày bị chèn ép. Tránh để cái mang thai quá béo hoặc quá gầy.

Cầy cái nuôi con. Nhu cầu tăng cao nhất vì phải tiết sữa. Cần khẩu phần giàu đạm, đủ canxi, đủ nước. Thiếu dinh dưỡng giai đoạn này làm cái mất sức, con yếu, tỷ lệ chết cao.

Cầy thương phẩm. Khẩu phần hướng tới tăng trưởng hiệu quả, kiểm soát chi phí, nhưng không cắt giảm đến mức làm thiếu chất gây giảm miễn dịch.

Cầy đực giống. Duy trì thể trạng tốt, tránh béo, theo dõi hoạt động và chất lượng phối.

6.4. Quy trình chuyển đổi thức ăn an toàn

1. Ngày đầu: trộn một phần nhỏ thức ăn mới vào thức ăn cũ.
2. Các ngày tiếp theo: tăng dần tỷ lệ thức ăn mới, giảm thức ăn cũ.
3. Theo dõi phân hằng ngày. Nếu phân loãng, quay lại tỷ lệ trước đó rồi tăng chậm hơn.
4. Chỉ hoàn tất chuyển đổi khi phân bình thường liên tục vài ngày.

6.5. Nước uống

Nước sạch là yếu tố hay bị xem nhẹ nhưng ảnh hưởng rất lớn.

• Luôn có nước sạch, mát trong chuồng, đặc biệt mùa nóng.
• Nguồn nước: nước giếng khoan nên được xử lý và kiểm tra định kỳ; nước máy dùng được nhưng cần để bay bớt clo ở mức cần thiết tùy hướng dẫn.
• Núm uống tự động giúp nước ít bị bẩn hơn bát hở, nhưng phải kiểm tra thường xuyên vì núm tắc hoặc rò rỉ.
• Vệ sinh bát, bình, núm nước ít nhất mỗi ngày; định kỳ ngâm, tẩy cặn, khử trùng đúng cách.
• Nước bẩn, nước tù đọng nhiều ngày là nguồn lây vi khuẩn đường ruột, ký sinh trùng và rêu tảo.

6.6. Bảo quản thức ăn

• Kho thức ăn khô ráo, thoáng, cách mặt đất, chống chuột.
• Thức ăn tươi bảo quản lạnh, dùng hết trong ngày hoặc theo hạn bảo quản an toàn.
• Dụng cụ chế biến thức ăn dùng riêng, không dùng chung với dụng cụ dọn phân.
• Ghi chép ngày nhập, nhà cung cấp thức ăn để truy vết khi có sự cố.

6.7. Dấu hiệu dinh dưỡng chưa phù hợp

• Thiếu đạm hoặc năng lượng: gầy, lông xơ xác, chậm lớn, cái ít sữa.
• Thiếu khoáng (canxi, photpho): xương yếu, chân khập khiễng, cầy con còi, cái nuôi con run rẩy hoặc yếu (cần thú y xử lý khẩn nếu nghi hạ canxi).
• Thiếu vitamin: da và lông xấu, giảm sinh sản, mắt kém, dễ nhiễm trùng.
• Thừa năng lượng: béo phì, khó đẻ, giảm sinh sản.
• Thức ăn kém vệ sinh: tiêu chảy hàng loạt trong nhóm cùng ăn một nguồn.

7. Quy trình vệ sinh và khử trùng (SOP)

SOP là các bước làm việc chuẩn được viết thành văn bản để ai làm cũng giống ai. Trại có SOP rõ ràng sẽ ít sai sót, dễ đào tạo nhân công mới và dễ kiểm tra.

7.1. Công việc hằng ngày

Buổi sáng (sau khi con vật ngủ yên, hoặc theo khung giờ phù hợp):

1. Quan sát tổng thể đàn từ xa: ăn uống, dáng nằm, độ yên tĩnh.
2. Thu dọn thức ăn thừa, ghi nhận lượng thừa.
3. Dọn phân, đổ vào khu ủ phân.
4. Rửa máng ăn, máng nước, thay nước sạch.
5. Kiểm tra núm nước, cửa chuồng, lưới.
6. Ghi vào sổ: con bất thường, lượng thức ăn, nhiệt độ chuồng.

Buổi chiều tối:

1. Chuẩn bị thức ăn sạch, cho ăn đúng giờ.
2. Kiểm tra lại nước uống.
3. Quan sát con vật khi bắt đầu hoạt động: dáng đi, thèm ăn, tranh ăn.
4. Khóa cổng, kiểm tra an ninh và chống động vật gây hại.

7.2. Công việc hằng tuần

• Rửa sàn chuồng, nền chuồng kỹ bằng nước sạch và chất tẩy rửa.
• Phun sát trùng khu vực chuồng và lối đi theo lịch.
• Kiểm tra, sửa chữa chuồng, lưới, mái.
• Dọn rác, cắt cỏ quanh chuồng.
• Kiểm tra bẫy chuột, bả côn trùng.
• Đánh giá lại số liệu ghi chép trong tuần: có con nào giảm ăn nhiều ngày, phân bất thường nhiều lần?

7.3. Công việc hằng tháng

• Vệ sinh sâu hệ thống thoát nước, bể lắng.
• Ngâm rửa và khử trùng dụng cụ, hộp trú ẩn, ổ đẻ (khi không có con).
• Cân kiểm tra mẫu một số con để theo dõi tăng trưởng và thể trạng.
• Kiểm tra kho thuốc, hạn dùng, bảo quản.
• Rà soát nhật ký bệnh tật và thuốc đã dùng.

7.4. Công việc theo lứa, theo quý

• Sau mỗi lứa cầy con cai sữa: vệ sinh sâu ổ đẻ và khu nuôi con, để khô, khử trùng.
• Hằng quý: khử trùng toàn bộ khu chuồng, rà soát quy trình, họp rút kinh nghiệm, xem lại lịch tẩy giun và ký sinh trùng với thú y.

7.5. Nguyên tắc để khử trùng thật sự có hiệu quả

Nhiều trại phun thuốc sát trùng đều đặn nhưng vẫn bị bệnh, nguyên nhân thường là sai cách:

Làm sạch trước, khử trùng sau. Chất hữu cơ (phân, thức ăn thừa, bùn) làm mất tác dụng của hầu hết thuốc sát trùng. Phải cạo, quét, rửa sạch bằng nước và chất tẩy trước, rồi mới khử trùng.

Pha đúng nồng độ. Pha theo đúng nhãn sản phẩm, không pha đậm hơn vì tưởng càng đậm càng tốt (vừa tốn, vừa gây hại cho con vật và người, vừa ăn mòn thiết bị) và cũng không pha loãng quá vì kém hiệu quả và gây kháng.

Đảm bảo thời gian tiếp xúc. Mỗi chất sát trùng cần thời gian tiếp xúc nhất định trên bề mặt mới có tác dụng. Phun xong lau ngay là vô ích.

Không trộn lẫn các loại thuốc sát trùng với nhau trừ khi nhãn hướng dẫn cho phép, vì có thể sinh khí độc hoặc triệt tiêu tác dụng (ví dụ trộn chất có clo với chất có tính axit có thể sinh khí độc).

Luân phiên các nhóm theo tư vấn để hạn chế vi khuẩn quen thuốc.

Để khô hoàn toàn trước khi thả con vật vào lại, đặc biệt với khu nuôi cầy con.

An toàn cho người dùng: đeo găng tay, khẩu trang, kính, ủng khi pha và phun; làm ở nơi thông thoáng; tuyệt đối không để trẻ em và vật nuôi tiếp xúc.

7.6. Quy trình trống chuồng, khử trùng sau lứa (tham khảo)

1. Chuyển hết con vật sang khu khác hoặc sau khi xuất bán hết.
2. Dọn sạch thức ăn thừa, phân, rác, dụng cụ.
3. Tháo rời máng, hộp trú ẩn, ổ đẻ nếu có thể.
4. Ngâm và cọ rửa dụng cụ bằng nước và chất tẩy rửa.
5. Rửa chuồng từ trên xuống dưới, từ trong ra ngoài, bằng vòi áp lực (nếu có), chú ý các khe góc.
6. Để ráo nước.
7. Phun hoặc quét thuốc sát trùng đúng nồng độ, đúng thời gian tiếp xúc.
8. Phơi nắng và để trống chuồng một khoảng thời gian (thường vài ngày đến một hai tuần tùy điều kiện) trước khi nhập lứa mới, gọi là thời gian nghỉ chuồng.
9. Khử trùng lần cuối trước khi nhập.
10. Ghi nhật ký thời gian, loại thuốc, người thực hiện.

8. Nhóm thuốc phòng thứ nhất: thuốc sát trùng

Sát trùng là nhóm thuốc phòng bệnh quan trọng nhất, rẻ nhất và an toàn nhất cho trại vì chúng tác dụng lên môi trường chứ không dùng cho con vật. Lưu ý: tên thương mại rất nhiều, nhưng điều quan trọng là hiểu hoạt chất, tác dụng và hạn chế để chọn đúng.

8.1. Vôi bột (canxi oxit hoặc canxi hydroxit)

Công dụng: rẻ, phổ biến, dùng rắc nền chuồng, quét tường, rắc lối đi, hố khử trùng, khu chôn xác. Ưu điểm: giá thấp, dễ kiếm, có tính kiềm cao tiêu diệt nhiều vi khuẩn và một số mầm bệnh. Hạn chế: gây bỏng, kích ứng da mắt và đường hô hấp của cả người và con vật; không rắc trực tiếp lên chỗ con vật nằm; mất tác dụng khi gặp ẩm lâu ngày hoặc bị phủ chất hữu cơ. Lưu ý: dùng ở nền, lối đi, quanh chuồng, hạn chế nơi cầy tiếp xúc trực tiếp.

8.2. Hợp chất chứa clo (như Chloramin B, Cloramin T, Javel)

Công dụng: khử trùng nước, bề mặt, dụng cụ, hố sát trùng. Ưu điểm: phổ rộng (vi khuẩn, nhiều loại virus), giá vừa phải. Hạn chế: bị chất hữu cơ làm mất tác dụng nhanh; ăn mòn kim loại; mùi hắc; không trộn với axit hoặc các chất tẩy khác. Lưu ý: pha đúng nồng độ nhãn ghi; dùng dung dịch mới pha; rửa sạch dụng cụ trước.

8.3. Hợp chất iốt (Povidone-iodine và các chế phẩm tương tự)

Công dụng: sát trùng da, vết thương nhỏ, rốn cầy con, nhúng dụng cụ. Ưu điểm: tương đối hiệu quả, phổ rộng. Hạn chế: có thể kích ứng, làm bẩn màu; hiệu lực giảm khi gặp chất hữu cơ. Lưu ý: dùng loại dành cho sát trùng da; tránh để con vật liếm nuốt nhiều.

8.4. Hợp chất amoni bậc bốn (như Benzalkonium chloride BKC)

Công dụng: khử trùng chuồng, dụng cụ, bề mặt; một số sản phẩm có thể dùng phun sương. Ưu điểm: ít mùi, ít ăn mòn, tương đối an toàn khi dùng đúng. Hạn chế: hiệu quả giảm với một số virus không vỏ bọc; bị xà phòng và chất hữu cơ làm giảm tác dụng. Lưu ý: không dùng chung với xà phòng; rửa sạch xà phòng trước khi phun.

8.5. Glutaraldehyde (thường phối hợp với amoni bậc bốn)

Công dụng: khử trùng chuồng và dụng cụ với phổ rộng. Ưu điểm: hiệu quả cao với nhiều loại mầm bệnh, tác dụng tốt trong điều kiện có chất hữu cơ vừa phải. Hạn chế: có thể kích ứng; cần thông gió tốt khi dùng; giá cao hơn. Lưu ý: không phun khi có con vật trong chuồng nếu nhãn sản phẩm không cho phép.

8.6. Kali peroxymonosulfat và các chế phẩm oxy hóa

Công dụng: khử trùng phổ rộng chuồng trại, hố sát trùng, đường nước. Ưu điểm: phổ rộng gồm nhiều virus, có thể dùng khi có chất hữu cơ ở mức nhất định. Hạn chế: giá cao hơn; ăn mòn nhẹ; cần pha đúng.

8.7. Cồn (ethanol, isopropanol)

Công dụng: sát trùng tay, dụng cụ nhỏ như kéo, kẹp. Hạn chế: bay hơi nhanh, không hiệu quả khi có chất bẩn, không dùng khử trùng diện rộng.

8.8. Fomanđehit (formalin)

Dùng trong xông khử trùng và bảo quản mẫu nhưng độc, gây ung thư, kích ứng mạnh. Chỉ dùng khi thật cần, đúng hướng dẫn kỹ thuật, người sử dụng có bảo hộ, và tuyệt đối không dùng khi có con vật hoặc thức ăn. Nhiều trại hiện thay bằng các sản phẩm an toàn hơn.

8.9. Lựa chọn và luân phiên

• Dùng vôi bột cho nền, lối đi, quanh trại (rẻ, thường xuyên).
• Dùng một hoặc hai hóa chất phổ rộng (ví dụ nhóm amoni bậc bốn kết hợp glutaraldehyde hoặc nhóm oxy hóa) cho khử trùng chuồng định kỳ.
• Dùng hợp chất iốt hoặc cồn cho sát trùng tay, dụng cụ nhỏ, vết thương theo chỉ định.
• Luân phiên theo tư vấn thú y, không dùng mãi một loại.
• Đọc nhãn: hạn dùng, nồng độ, thời gian tiếp xúc, cảnh báo an toàn, sản phẩm có đăng ký lưu hành thuốc thú y hay không.

8.10. Những sai lầm thường gặp khi dùng thuốc sát trùng

• Phun lên chuồng còn bẩn.
• Pha đậm tùy ý.
• Trộn nhiều loại với nhau.
• Phun trực tiếp vào con vật hoặc thức ăn, nước uống.
• Không đeo bảo hộ.
• Không ghi chép, không biết lần cuối khử trùng là khi nào.

9. Nhóm thuốc phòng thứ hai: tẩy giun sán và xử lý ký sinh trùng

9.1. Vì sao cần tẩy ký sinh trùng định kỳ

Ký sinh trùng đường ruột (giun tròn, giun móc, giun đũa, sán dây, sán lá, cầu trùng, trùng roi) rất phổ biến ở động vật nuôi nhốt vì vòng đời khép kín trong chuồng. Hậu quả:

• Hấp thu kém, gầy, chậm lớn, lông xơ.
• Thiếu máu (đặc biệt với giun móc).
• Dễ tiêu chảy và dễ mắc bệnh khác do suy yếu miễn dịch.
• Cầy con nhiễm nặng có thể chết.
• Cầy mẹ nhiễm làm giảm chất lượng sữa và có thể truyền cho con.
• Một số ký sinh trùng có thể lây sang người.

9.2. Các nhóm hoạt chất thường được thú y sử dụng

Lưu ý quan trọng: dưới đây chỉ mô tả nhóm hoạt chất để người nuôi hiểu khi trao đổi với thú y; không có liều tham khảo cho cầy hương trong tài liệu này và không nên tự áp dụng liều của chó, mèo.

Nhóm benzimidazole (ví dụ albendazole, mebendazole, fenbendazole). Phổ rộng với nhiều giun tròn. Một số hoạt chất cần thận trọng ở giai đoạn đầu thai kỳ. Thú y sẽ quyết định có dùng cho cái đang mang thai hay không.

Praziquantel. Thường dùng để điều trị các loại sán dây và sán lá. Thường phối hợp với thuốc tẩy giun khác trong chế phẩm đa phổ.

Pyrantel. Tác dụng trên giun đũa và giun móc, thường được xem là khá an toàn ở động vật nhỏ nếu dùng đúng chỉ định.

Nhóm macrolide dạng cyclic (ví dụ ivermectin, selamectin, moxidectin). Có phổ rộng với cả nội và ngoại ký sinh. Cần hết sức thận trọng vì ở một số loài ăn thịt, quá liều gây độc thần kinh, và độ nhạy có thể khác nhau giữa các loài. Chỉ dùng khi thú y có kinh nghiệm chỉ định.

Thuốc trị cầu trùng (ví dụ toltrazuril, nhóm sulfonamide). Dùng khi chẩn đoán có cầu trùng, đặc biệt ở cầy con. Cần xét nghiệm phân để xác định.

9.3. Nguyên tắc tẩy ký sinh trùng

1. Xét nghiệm phân (soi phân tìm trứng giun, cầu trùng) trước khi quyết định loại thuốc và lịch tẩy, nhất là khi đàn lớn.
2. Cân con vật để tính liều do thú y quyết định, không ước lượng bằng mắt.
3. Tẩy cả nhóm cùng lúc, vì nếu chỉ tẩy một vài con, con còn lại vẫn thải trứng, nhiễm lại.
4. Dọn phân sạch ngay sau khi tẩy vì trứng và giun chết thải ra nhiều.
5. Tẩy lặp lại theo hướng dẫn, vì nhiều thuốc chỉ diệt giun trưởng thành, không diệt trứng và ấu trùng.
6. Theo dõi phản ứng sau tẩy: nôn, bỏ ăn, tiêu chảy nặng, ủ rũ cần liên hệ thú y.
7. Không tẩy khi con vật đang yếu, mất nước, bệnh nặng hoặc sắp đẻ nếu chưa có tư vấn.
8. Ghi chép đầy đủ: ngày tẩy, loại thuốc, lô thuốc, người thực hiện, phản ứng.
9. Luân phiên nhóm hoạt chất theo tư vấn để hạn chế giun kháng thuốc.

9.4. Lịch tẩy tham khảo (nguyên tắc, không phải liều)

Lịch tẩy cần thú y thiết kế theo tình hình thực tế của trại, dựa trên kết quả xét nghiệm phân. Về nguyên tắc chung:

• Con mới nhập: thường tẩy trong thời gian cách ly.
• Cầy con: thường cần tẩy sớm theo chỉ định, vì nhiễm sớm ảnh hưởng nặng nhất.
• Cầy giống trước phối: nên kiểm soát ký sinh trùng để thể trạng tốt.
• Cầy cái mang thai và nuôi con: chỉ dùng thuốc đã được thú y đánh giá an toàn cho giai đoạn này.
• Cả đàn: tẩy định kỳ, khoảng cách giữa các lần tùy mức nhiễm và điều kiện trại, thường được tính theo tháng.

9.5. Ngoại ký sinh (ve, bọ chét, rận, ghẻ)

Phòng: giữ chuồng khô, sạch, hạn chế chó mèo và chuột vào khu nuôi, kiểm tra da lông thường xuyên, kiểm soát con mới nhập.

Xử lý: dùng thuốc trị ngoại ký sinh theo chỉ định thú y. Các thuốc dạng nhỏ gáy hoặc xịt dành cho chó mèo đôi khi được thú y quy đổi cho động vật hoang dã, nhưng việc quy đổi này cần người có chuyên môn, vì độ an toàn ở loài khác chưa được nghiên cứu đầy đủ.

Xử lý môi trường: ngoại ký sinh sống cả trong chuồng, nên cần khử trùng và xử lý chuồng song song, nếu không sẽ tái nhiễm.

9.6. Những sai lầm hay gặp

• Tự ý dùng liều của chó mèo cho cầy.
• Tẩy một vài con thay vì cả nhóm.
• Tẩy mà không dọn phân, không khử trùng chuồng.
• Dùng mãi một loại thuốc nhiều năm.
• Tẩy khi con vật đang suy yếu hoặc sắp đẻ.
• Không xét nghiệm, tẩy theo cảm tính.

10. Nhóm thuốc phòng thứ ba: vaccine

10.1. Thực trạng cần biết

Đây là phần dễ gây hiểu lầm nhất, nên cần nói thẳng: hiện chưa có vaccine được đăng ký chuyên biệt cho cầy hương như vaccine cho gà, lợn hay chó. Nhiều trại và thú y sử dụng vaccine của chó, mèo theo kinh nghiệm (dùng ngoài nhãn, hay còn gọi là off-label). Điều này chưa có đủ bằng chứng về hiệu quả và độ an toàn ở cầy hương.

Vì vậy tài liệu này không đưa ra lịch tiêm cụ thể mà chỉ nêu nguyên tắc để bạn thảo luận với thú y.

10.2. Những bệnh thường được cân nhắc

• Bệnh care (canine distemper): là virus nguy hiểm, gây bệnh ở nhiều loài ăn thịt, trong đó có các loài thuộc họ cầy. Triệu chứng gồm sốt, chảy dịch mắt mũi, tiêu chảy, ho, co giật. Tỷ lệ chết cao.
• Bệnh viêm ruột do parvovirus: gây tiêu chảy nặng, nôn, mất nước, đặc biệt ở con non.
• Bệnh dại: dại ảnh hưởng đến động vật có vú, trong đó có các loài ăn thịt. Vì mức độ nguy hiểm cho người, vấn đề này cần được thú y địa phương tư vấn theo quy định.
• Bệnh do vi khuẩn như Leptospira, Salmonella: thường phòng bằng vệ sinh, kiểm soát chuột và nguồn nước, thức ăn.

10.3. Rủi ro khi dùng vaccine ngoài nhãn

• Vaccine sống giảm độc lực (modified live) có thể gây bệnh ở một số loài động vật hoang dã, kể cả khi vaccine an toàn ở chó. Đã có báo cáo trên một số loài ăn thịt khác.
• Hiệu quả miễn dịch có thể thấp hơn hoặc không có.
• Liều lượng chưa được chuẩn hóa.
• Tiêm cho con yếu, con mang thai, con non có thể gây hại.

Vì thế quyết định có tiêm hay không, dùng loại vaccine nào (vaccine chết hay vaccine sống), tiêm khi nào, liều bao nhiêu phải do bác sĩ thú y có kinh nghiệm với động vật hoang dã quyết định.

10.4. Nếu thú y chỉ định tiêm: nguyên tắc thực hiện

1. Chỉ tiêm con khỏe, đã qua cách ly, đã ổn định, không sốt, không tiêu chảy.
2. Không tiêm cùng lúc với tẩy giun sán hoặc đúng lúc stress lớn (vận chuyển, chuyển chuồng) trừ khi thú y cho phép.
3. Bảo quản vaccine đúng nhiệt độ theo nhãn, giữ lạnh liên tục, không để đông đá nếu nhãn cấm, không dùng vaccine hết hạn.
4. Dùng kim tiêm, bơm tiêm vô trùng, mỗi con một kim.
5. Ghi lô vaccine, ngày tiêm, người tiêm, con được tiêm.
6. Theo dõi phản ứng sau tiêm: ngay sau tiêm, vài giờ và vài ngày sau. Phản ứng nặng như sưng, nôn, ủ rũ, khó thở, co giật cần báo thú y ngay.
7. Nhắc lại mũi tiêm (nếu có) đúng lịch do thú y đưa ra.
8. Cầy cái mang thai: chỉ tiêm khi thú y xác nhận an toàn.

10.5. Vaccine không thay thế an toàn sinh học

Ngay cả khi có vaccine tốt, vaccine không thay thế được việc vệ sinh, cách ly, kiểm soát ra vào. Vaccine chỉ giảm nguy cơ, không đảm bảo 100%. Trại chỉ dựa vào vaccine mà bỏ qua khâu quản lý vẫn có thể bị dịch.

11. Nhóm thuốc phòng thứ tư: vitamin, khoáng, điện giải và men vi sinh

Đây là nhóm hỗ trợ giúp tăng sức đề kháng, giảm stress và hồi phục. Chúng không thay thế khẩu phần cân đối và vệ sinh tốt, nhưng khi dùng đúng lúc có thể giúp ích đáng kể.

11.1. Vitamin

Nhóm vitamin A, D, E: quan trọng với thị lực, xương, da lông, sinh sản và miễn dịch. Thừa vitamin A và D có thể gây độc, nên chỉ bổ sung khi có chỉ định và đúng liều theo sản phẩm hoặc thú y.

Vitamin nhóm B: hỗ trợ chuyển hóa, thần kinh, thèm ăn. Thường dùng khi con vật ăn kém, sau bệnh hoặc sau điều trị kháng sinh.

Vitamin C: hỗ trợ chống stress, thường dùng khi vận chuyển, nóng, thay đổi môi trường.

Vitamin K: liên quan đến đông máu, thú y có thể chỉ định trong một số tình huống đặc biệt.

11.2. Khoáng chất

Canxi và photpho: rất quan trọng với cầy cái mang thai và nuôi con, và với cầy con đang lớn. Tỷ lệ canxi và photpho cần cân đối; chỉ bổ sung canxi mà thiếu hoặc sai tỷ lệ photpho và vitamin D không giải quyết được vấn đề. Nếu cầy cái nuôi con có biểu hiện run, yếu, đi loạng choạng cần gọi thú y gấp.

Sắt: cần cho tạo máu, đặc biệt cầy con và cái sau sinh; tuy nhiên liều dùng cần theo thú y vì thừa sắt có hại.

Khoáng vi lượng (kẽm, đồng, selen, iốt…): có trong thức ăn công nghiệp hoặc premix, không nên tự bổ sung bừa.

11.3. Điện giải

Dung dịch bù nước và điện giải là công cụ cứu mạng khi con vật tiêu chảy, nôn, mất nước, hoặc sau vận chuyển. Dùng đúng cách:

• Pha đúng theo hướng dẫn sản phẩm.
• Cho uống từ từ, chia nhỏ.
• Nếu con vật không uống được, nôn liên tục hoặc mất nước nặng (da mất đàn hồi, mắt trũng, lả đi) cần đưa đến thú y để truyền dịch, không cố ép uống.

11.4. Men vi sinh (probiotic) và men tiêu hóa

Giúp cân bằng hệ vi sinh đường ruột, hỗ trợ tiêu hóa, giảm tiêu chảy do thay đổi thức ăn hoặc sau dùng kháng sinh. Nên chọn sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, bảo quản đúng cách, cho dùng đều đặn theo hướng dẫn. Không dùng đồng thời với kháng sinh mà không có tư vấn, vì kháng sinh có thể giết men.

11.5. Thảo dược hỗ trợ

Một số người nuôi dùng tỏi, nghệ, lá ổi, lá trầu… như hỗ trợ tiêu hóa. Các biện pháp này chưa có bằng chứng đầy đủ ở cầy hương và không thay thế thuốc thú y khi con bệnh. Nếu dùng, nên dùng lượng nhỏ, quan sát phản ứng, và tránh những loại có thể độc với động vật ăn thịt (ví dụ hành tỏi dùng nhiều có thể gây độc ở một số loài ăn thịt). Hãy hỏi thú y trước khi đưa vào khẩu phần thường xuyên.

11.6. Nguyên tắc chung khi dùng vitamin và khoáng

• Ưu tiên bổ sung qua khẩu phần cân đối, dùng thuốc bổ khi thật cần.
• Dùng sản phẩm có đăng ký, còn hạn, bảo quản đúng cách.
• Không dùng kéo dài quá thời gian khuyến cáo.
• Ghi chép đầy đủ để biết tác dụng thực tế.

12. Kháng sinh: nguyên tắc sử dụng đúng

Kháng sinh không phải thuốc phòng. Rất nhiều trại bỏ kháng sinh vào thức ăn hoặc nước uống định kỳ với hy vọng phòng bệnh, và đây là sai lầm nghiêm trọng.

12.1. Vì sao không nên dùng kháng sinh phòng định kỳ

• Gây kháng thuốc: vi khuẩn quen thuốc, khi bệnh thật xảy ra thuốc không còn tác dụng.
• Phá hệ vi sinh đường ruột, làm con vật dễ tiêu chảy hơn.
• Tốn kém mà không giải quyết gốc rễ (chuồng, thức ăn, mật độ).
• Không có tác dụng với virus, vốn là nhóm gây nhiều bệnh nặng ở cầy.
• Tiềm ẩn rủi ro dư lượng trong sản phẩm bán ra và ảnh hưởng uy tín.
• Có thể vi phạm quy định về sử dụng kháng sinh trong chăn nuôi.

12.2. Khi nào dùng kháng sinh

Chỉ khi thú y chẩn đoán nhiễm khuẩn và kê đơn, với đúng loại, đúng liều, đúng thời gian. Nên cấy mẫu và làm kháng sinh đồ nếu bệnh lặp lại hoặc ca nặng.

12.3. Nguyên tắc khi đã dùng

1. Đúng thuốc, đúng liều, đúng thời gian, đúng đường dùng.
2. Dùng đủ liệu trình, không ngừng giữa chừng khi thấy con vật đỡ.
3. Không dùng thuốc cấm hoặc thuốc không rõ nguồn gốc.
4. Ghi nhật ký: tên thuốc, lô, liều, ngày dùng, con được điều trị.
5. Tuân thủ thời gian ngưng thuốc trước khi bán thịt hoặc xuất bán theo hướng dẫn nhãn và quy định.
6. Tách riêng con đang điều trị nếu cần, để theo dõi đáp ứng.
7. Theo dõi đáp ứng: nếu sau thời gian thú y dự kiến vẫn không cải thiện, cần đánh giá lại chẩn đoán thay vì tự đổi thuốc.

12.4. Tóm tắt vai trò của từng nhóm thuốc phòng

• Sát trùng: giảm mầm bệnh trong môi trường; nền tảng, dùng thường xuyên.
• Tẩy ký sinh trùng: giảm giun sán và ngoại ký sinh; theo xét nghiệm và chỉ định.
• Vaccine: giảm nguy cơ một số bệnh virus; chỉ khi thú y chỉ định và chưa thay thế quản lý.
• Vitamin, khoáng, điện giải, men: hỗ trợ sức đề kháng, giảm stress; dùng đúng lúc, đúng liều.
• Kháng sinh: điều trị khi có chỉ định, không dùng phòng.

KHỐI D – LỊCH PHÒNG BỆNH, NHẬN DIỆN SỚM, HỒ SƠ VÀ QUẢN LÝ

13. Lịch phòng bệnh theo giai đoạn nuôi

Mỗi giai đoạn của cầy hương có nguy cơ riêng. Dưới đây là khung công việc phòng bệnh cho từng giai đoạn, mang tính nguyên tắc để bạn kết hợp với thú y xây dựng lịch riêng cho trại.

13.1. Cầy con theo mẹ (từ lúc sinh đến cai sữa)

Đây là giai đoạn mong manh nhất. Tỷ lệ chết cao thường do lạnh, đói (mẹ ít sữa), mẹ bỏ con hoặc cắn con vì stress, và nhiễm khuẩn.

Trước khi đẻ:

• Chuyển cái mang thai sang ô đẻ riêng, yên tĩnh, khô ráo, đã khử trùng và để khô.
• Chuẩn bị ổ đẻ sạch, lót vật liệu mềm, khô, thay khi bẩn.
• Hạn chế tối đa người lạ và tiếng ồn.
• Đảm bảo khẩu phần đầy đủ, nước sạch liên tục.

Sau khi đẻ:

• Quan sát từ xa trong những ngày đầu, hạn chế chạm vào cầy con và ổ đẻ vì dễ khiến mẹ bỏ con hoặc cắn con.
• Theo dõi: mẹ có cho con bú không, con có no (bụng tròn, nằm gọn, ít kêu) hay đói (kêu nhiều, bò lung tung, gầy).
• Giữ nhiệt độ ổ đẻ ổn định, tránh gió lùa và lạnh, đặc biệt đêm và mùa đông.
• Giữ ổ khô, thay lót bẩn nhẹ nhàng, nhanh, đúng lúc mẹ ra ngoài ăn nếu có thể.
• Ghi ngày sinh, số con, số con sống, cân nặng khi cần.

Trong thời gian nuôi con:

• Cho mẹ ăn đủ dinh dưỡng, đủ canxi, đủ nước.
• Theo dõi tình trạng vú: sưng nóng đỏ hoặc có mủ cần gọi thú y sớm (viêm vú).
• Theo dõi cầy con: mắt mở đúng thời điểm, đi lại, ăn dặm đúng tuổi, phân bình thường.
• Khi cầy con tập ăn dặm, cho thức ăn mềm sạch và nước sạch, tách riêng khỏi chất thải của mẹ.

Tẩy ký sinh trùng và vaccine cho cầy con: chỉ thực hiện theo chỉ định của thú y về thời điểm và loại thuốc, vì cầy con rất nhạy cảm và dễ bị tác dụng phụ.

13.2. Cầy con sau cai sữa

Đây là giai đoạn khủng hoảng thứ hai vì tách mẹ, đổi thức ăn, đổi chuồng, thay đổi bầy đàn.

• Cai sữa từ từ, không tách mẹ đột ngột nếu có thể.
• Giữ nguyên nhóm anh em cùng lứa, tránh gộp nhiều lứa khác nhau.
• Giữ nguyên chuồng quen thuộc vài ngày đầu, hoặc đưa sang chuồng đã chuẩn bị sẵn sạch sẽ, thoáng, đủ hộp trú ẩn.
• Cho ăn nhiều bữa nhỏ, thức ăn dễ tiêu, quen thuộc.
• Theo dõi phân hằng ngày, xử lý sớm khi phân bất thường.
• Thời điểm này thường được thú y cân nhắc tẩy ký sinh trùng và xét nghiệm phân.
• Có thể bổ sung điện giải, vitamin chống stress và men tiêu hóa theo chỉ định.
• Cân định kỳ để phát hiện con còi.

13.3. Cầy hậu bị